ءوڭىر ومىرىندەگى وزگەرىس  

V «بايقوڭىر» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ءساتتى ءوتتى

قىزىلوردا وبلىسىندا ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق كەلبەتىن ارتتىراتىن, ىشكى جانە سىرتقى ءتۋريزمدى دامىتۋعا اتسالىساتىن V «بايقوڭىر» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ءوتتى. ءداستۇرلى فورۋمنىڭ تۋريزم سالاسىنا قاتىستى بولىگى بايقوڭىر قالاسىنان باس­تالدى. تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن تارازىلاعان فورۋم جۇمىسىنا وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قاتىسىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق تۋروپەراتورلار مەن ينۆەستورلارعا وڭىردەگى ءتۋريزمنىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتتى. باسقوسۋدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن سارالاعان شەتەلدىك جانە وتاندىق ماماندار ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. عارىش كەمەسىنىڭ كوك توسىنە سامعاعان ءساتىن تاماشالاۋ – ميلليونداعان ساياحات­شىنىڭ ارمانى, كوپشىلىك قىزىقتاعىسى كەلەتىن كەرەمەت كورىنىس ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان دا, سىر توپىراعىنا تابانى تيگەن فورۋم قوناقتارى الدىمەن «باي­قوڭىر» عارىش ايلاعىنداعى الاڭعا بارىپ, «سويۋز» زىمىرانىنىڭ كەزەكتى ۇشىرىلىم ءساتىن تاماشالادى. قوناقتار مۇنان كەيىن جۇلدىزدى قالاشىقتا ۇيىمداستىرىلعان تاقىرىپ­تىق سەكتسياعا قاتىستى. سەكتسيا جۇمىسىن اشقان وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ تۋريزمنەن قوماقتى تابىس تاۋىپ وتىرعانىن, سوڭعى جىلدارى ونى ايماقتا دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىستار جاسالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. باسقوسۋدى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى دە­­پارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر ءدۇي­سەنعاليەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. جيىن مودەراتورى الدىمەن ايماقتىق ەكونوميكاعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ جىل سايىن ءوسىپ, دامۋ قارقىنى بويىنشا رەسپۋب­ليكادا الدىڭعى قاتاردا كەلە جاتقانىن, الەمدەگى ەڭ ءىرى عارىش ايلاعى ايماقتىڭ بويتۇمارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قىزىلوردا وبلىسى تۋريزم سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى» تاقىرى-بىنداعى سەكتسيا جۇمىسىندا التى ماسەلە قارالدى. شىعىسەۋروپالىق «FVW Median GmbN» قورىنىڭ ماركەتينگ جونىندەگى ديرەكتورى ميروسلاۆ رونچاك قىزىلوردا وبلىسىنا تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋى كەرەك دەيدى. سىر ولكەسىنىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن ورتاعاسىرلىق ەسكى قالالارعا باي ەكەنى, بۇعان قوسا ارال تەڭىزىنىڭ دە تۋريزم سالاسىندا تاپتىرماس قۇرال بولاتىنى دا ايتىلدى. «ەۋروپالىق, اسىرەسە, گەرمانيالىق تۋريستەردى بايقوڭىر عارىش ايلاعى مەن ارال تەڭىزى قىزىقتىرادى. ءتىپتى, ولار قازاقستان دەگەن ءسوزدى ەستىسە, ەڭ اۋەلى بايقوڭىردى تىلگە تيەك ەتەدى», دەدى ميروسلاۆ رونچاك. ال قازاقستان تۋريستىك اسسوتسيا­تسياسىنىڭ ديرەكتورى راشيدا شايكەنوۆا وڭىردەگى سوڭعى 3 جىلدا اتقارىلعان جۇ­مىستارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءاسى­رەسە, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا قاجەتتى ين­فرا­قۇرىلىمنىڭ جەتىلدىرىلىپ جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ر.شايكەنوۆا جىل سايىن «قورقىت اتا» ەسكەرتكىش-كەشەنىندە ونەر فەستيۆالىن, شيەلى اۋدانىندا «بەي­بىت اتوم كۇنىن», «تۇيەلەر كەرۋەنى» مەن «قىمىز» جانە «كۇرىش» فەستيۆالىن ۇيىم­داستىرۋدى ۇسىندى. ايتا كەتەيىك, وسىعان دەيىن وتكىزىلگەن ءىV ينۆەستيتسيالىق فورۋمنىڭ ناتيجەسىندە 49 مەموراندۋمعا قول قويىلدى. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن (ەقدب) ەكىنشى ينۆەستيتسيالىق فورۋمدا كەلىسىمگە كەلدى. ناتيجەسىندە, جالپى قۇنى 63 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 8 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بايقوڭىر قالاسىنان قايتار جولدا فورۋم قوناقتارى ءداستۇر بويىنشا قارماقشى اۋدانىنداعى «قورقىت اتا» ەسكەرتكىش-كەشەنىنە اتباسىن بۇردى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قايتا جاڭعىرعان كەشەنمەن تانىسقان قوناقتار ونىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. فورۋمنىڭ جۇمىسى ودان سوڭ قى­زىل­­وردا قالاسىندا جالعاستى. مۇن­دا «قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭا ينۆەس­تيتسيالىق ستراتەگياسى» تاقىرىبىندا پلەنارلىق ءماجىلىس ءوتتى. باسقوسۋعا وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, ينۆەس­تيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ, رەسەي فەدەراتسياسى كوستروما وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ءبىرىن­شى ورىنباسارى يۆان كورسۋن, «بايتەرەك» ۇبح» باسقارما توراعاسى قۋاندىق بي­شىمباەۆ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ, ەققدب-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى دجانەت حەكمان, رەسەيدىڭ بىلىكتى عالىمى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابەل اگانبەگيان مەن وتاندىق جانە شەتەل ينۆەس­تورلارى, كاسىپكەرلەر قاتىستى. الدىمەن ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وسىعان دەيىن وتكىزىلگەن ءتورت فورۋمنىڭ ناتيجەسىن ايتىپ, ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا شولۋ جاسادى. – عارىش ايلاعىندا بولىپ, زىمى­راننىڭ قالاي ۇشقانىن تاماشالاپ, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ءتاۋ ەتەتىن قورقىت اتا مەموريالدى كەشەنىن كوردىڭىزدەر. بۇل تۋريستىك ارتىقشىلىقتارىمىز. بۇعان دەيىنگى فورۋمداردىڭ ناتيجەسى جامان ەمەس. ينۆەستورلاردىڭ بارلىعى وڭىرگە اعىلماعانىمەن, ايماقتىڭ ارتىق­شىلىقتارىنا كوز جەتكىزگەندەر كەلە باستادى. بىزبەن ارىپتەستىك بايلانىستا جۇمىس جاساپ جاتقانداردىڭ قاتارى ارتتى, – دەدى وبلىس اكىمى. جالپى, سىر ءوڭىرى – ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى ايماق. وتكەن جىلى قۇرىلىسى اياقتالعان «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالىنىڭ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءاۆتودالىزىنىڭ بويىندا وبلىس حالقىنىڭ 93 پايىزى تۇرادى. سونداي-اق, قىزىلوردا اۋەجايى حالىقارالىق مارتەبە الىپ, الىس-جاقىن شەتەلگە قاتى­ناستار اشىلۋدا. توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ايماقتا ينۆەستورلار ءۇشىن بار جاعداي جاسالعان. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىنا توقتالدى. ال «بايتەرەك» ۇبح» باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ ايماق ەكونوميكاسىنا ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ وڭ ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى. بۇل رەتتە, قىزىلوردا قالاسىندا شىنى زاۋ­ىتى سالىناتىندىعىن جاعىمدى جاڭالىق رەتىندە مىسالعا كەلتىردى. زاۋىت جىلىنا 197 100 توننا شىنى تاباقشاسىن وندىرەدى جانە وڭدەيدى. پلەنارلىق ماجىلىستە ءسوز العان رەسەي فەدەراتسياسى كوستروما وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يۆان كورسۋن بىلتىرعى فورۋمدا ەكى ايماق ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني سالادا بايلانىس ورناتۋعا كەلىسىم جاساعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ەندى وسى قارىم-قاتىناستى باياندى ەتۋ كەرەك. ول رەسەيدە اعاش ونەركاسىبى دامىعاندىقتان, وسى باعىتتا قىزىلوردالىق كاسىپكەرلەر جوبالار ۇسىنۋعا شاقىردى. قىزىلوردا وبلىسى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بايلانىسىن ودان ءارى نىعايتا بەرمەك. بۇل تۋرالى اتالمىش بانكتىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى دجانەت حەكمان ءمالىم ەتتى. ال ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ابەل اگانبەگيان قى­زىل­وردا وبلىسىنىڭ دامۋ قارقىنى تاڭعالدىرعانىن ايتتى. – ءوز باسىم 30-40 جىلدا ءبىراز مەملەكەتتە ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جاساۋمەن اينالىستىم. سونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسىن ەرەكشە اتاعىم كەلەدى. ءۇش جىل بۇرىن وبلىس رەسپۋبليكادا 16 ايماقتىڭ سوڭىندا تۇردى. سودان بىلەكتى ءتۇرىپ ىسكە كىرىستىك. جەرگىلىكتى بيلىككە ريزا بولعانىم بارلىعى بۇعان مۇددەلى ەكەندىكتەرىن اڭعارتتى. ماعان دا جۇمىس جاساۋعا ىڭعايلى بولدى. ءناتي­جەسىن كورىپ وتىرسىزدار. قازىر ايماق ۇزدىك ۇشتىكتە. وبلىس بيۋدجەتى ايتارلىقتاي وسكەن. الەۋمەتتىك سالاعا قارجى ءبولۋ جونىنەن الدىڭعى ورىندا, – دەدى ابەل اگانبەگيان. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەر­باەۆ قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى, ونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق ءمۇم­كىندىكتەرى جونىندە تالداۋ جاسادى. وڭىردەگى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا ۇيىم­داستىرىلعان فورۋمعا تۋريزم سالاسى بويىن­شا الىس-جاقىن 12 شەت مەملەكەتتەن وكىلدەر بەلسەندى قاتىستى. وسى ماقساتتا ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا دا قول قويۋ راسىمدەرى ءوتتى. اتاپ ايتار بولساق, قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى جانە FVW Medien GmbN كومپانياسى اراسىندا كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسىنداي مەموراندۋمدار سىرداريا-تۇركىستان مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركى جانە قازاقستان قولونەر شەبەرلەرىنىڭ وداعىمەن دە جاسالدى. فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنىندە بەس سەكتسيا جۇمىس ىستەدى. اتالعان بەس سەكتسيانىڭ ءبىرى وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «يسلامدىق قارجىلاندىرۋ. نەگىزگى قاعيداتتارى مەن تەتىكتەرى» دەپ اتالادى. وعان وبلىس باسشىلىعى, يسلام بانكى مەن كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى مەن ايماق كاسىپكەرلەرى قاتىستى. سەكتسيا جۇمىسىن وبلىس اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى ەۆگەني كيم قىسقاشا ءسوز سويلەپ اشىپ, ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىمەن جانە ونى دامىتۋ باعىتىنداعى جۇرگىزىلگەن جۇمىستارمەن تانىستىردى. سەكتسيا بارىسىندا يسلام بانكى جانە كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى جايىندا اڭگىمەلەدى. نەگىزىنەن ءداستۇرلى قارجى قۇرالدارىنىڭ بالاماسى رەتىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بۇل قارجىلاندىرۋ زاڭعا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەرگە بارمايدى, يسلام ءدىنىنىڭ قاعيداتتارىنا, شاريعاتقا ساي جۇمىس جۇرگىزەدى. جاسالعان كەلىسىمشارتتار ناقتى ىسكە قۇرىلۋى ءتيىس, جوبادا قوعام تىيىم سالعان ارەكەتتەر بولماۋى كەرەك. سايىپ كەلگەندە, الەمنىڭ 70-كە جۋىق مەملەكەتىندە تولىققاندى جانە بالامالى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىگى جوعارى. ونى سىر ءوڭىرىنىڭ كاسىپكەرلەرى دە ءتيىمدى پايدالانعانى ءجون. كەزدەسۋدە تاراپتار سىر وڭىرىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلاپ, ۇسىنىلعان جوبالار بويىنشا ارىپتەستىك نەگىزدە بىرلەسە جۇمىس اتقارۋعا ءپاتۋالاستى. تاعى ءبىر سەكتسيالىق وتىرىس وبلىس اكىمدىگىنىڭ سيتۋاتسيالىق ورتالىعىندا بولدى. وندا «بيزنەس پروگرەستى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن جاڭا جوسپار جانە بىرجاقتى ءىت-يندۋستريا. ءىت-يندۋستريا دامۋدىڭ ماڭىزدى قوزعالتقىشى» تاقىرىبىندا باسقوسۋ ءوتتى. جيىنعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان الىباەۆ, رەسەي عالىمى, پروفەسسور ابەل اگانبەگيان, وتاندىق جانە شەتەل ينۆەستورلارى مەن كاسىپكەرلەر قاتىستى. وتىرىستا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.الىباەۆ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنان حابار بەرىپ, ايماقتا كەنجە قالعان اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنا توقتالدى. ايماقتا ءىت سالاسىن دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. وعان مەملەكەت قولداۋى مەن قوسا بىلىكتى ماماندار تارتىلاتىن بولادى. سىر وڭىرىنە العاش رەت كەلىپ وتىرعان رەسەي «جوعارى تەحنولوگيالار ءىت پاركى» ديرەكتورى انتون گراچەۆ, بىلىكتى ماماندار اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالاتىنىن ايتىپ, قازان جانە نابەرەجنىە چەلنىدا ورنالاسقان ءىت پاركىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىمەن تانىستىردى. راسىندا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىن بىلىكتى ماماندارسىز العا جىلجىتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تۋرالى «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى» اق باسقارما باسشىسى نۇرلان كوپبوسىنوۆ ءسوز كەزەگىندە اتاپ ءوتتى. زامان اعىمىنا ساي بىزگە جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى قۇراستىرىپ, جينايتىن ماماندار دا اسا قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى. قىسقاسى, كەزەكتى ينۆەستيتسيالىق فو­رۋم وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى تولىق اتقارىپ شىقتى دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى, وسى باسقوسۋ بارىسىندا ءوڭىردى دامىتۋعا بايلانىستى بىرنەشە مەموراندۋمدارعا قول قويىلىپ, قىزىلوردا وبلىسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇددەلى كاسىپكەرلەردىڭ سانى ارتتى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.